Cách đây không lâu, mình vô tình coi lại một short reel của phim “X-Men: Ngày cũ của tương lai”. Với những ai chưa biết, đây là phần phim mà các dị nhân (hay còn gọi là X-Men/Mutant) phải đối mặt với thảm họa diệt chủng từ những cỗ máy Sentinel. Đoạn phim ni vô tình làm mình liên tưởng đến tình hình hiện tại của những người anh em thiện lành làm nghề dev trước làn sóng AI.
Trong phim, tiến sĩ Bolivar Trask muốn tiêu diệt dị nhân, cách làm của ông ta rất thực dụng là bắt dị nhân về nghiên cứu DNA để tạo ra một công cụ mạnh hơn hòng tiêu diệt dị nhân.
Nguyên do ổng muốn tiêu diệt dị nhân thì đến từ việc ổng lo ngại dị nhân thống trị con người. Tới đoạn ni nếu nhìn dưới góc độ quản trị doanh nghiệp, Trask chính là hình ảnh đại diện cho những nhà điều hành. Về bản chất, doanh nghiệp luôn có những “nỗi sợ” vô hình như: nhân viên đòi tăng lương, làm việc thiếu năng suất, lười nhác, hoặc làm ít nhưng hay phàn nàn.
Do đó, nếu việc chế tạo máy móc/công cụ (AI) có thể thay thế con người với hiệu suất cao hơn và chi phí rẻ hơn, dĩ nhiên họ sẽ làm bằng mọi giá. Đó không phải là ác ý, đó là bài toán lợi nhuận, là tiền bạc.
Sự kiện bước ngoặt trong phim là khi dị nhân Mystique ám sát Trask. Mystique tưởng rằng cái chết của ông ta sẽ kết thúc dự án Sentinel, nhưng thực tế hoàn toàn ngược lại. Chính hành động thù hằn đó lại thúc đẩy con người quyết tâm chế tạo vũ khí tiêu diệt dị nhân nhanh hơn.
“Cú hích” lớn nhất chính là khi họ lấy được máu/DNA của Mystique. Với khả năng biến hình ở cấp độ phân tử, DNA của cô ấy chính là mảnh ghép cuối cùng để Sentinel đạt đến trạng thái tiến hóa tối thượng.
Nhìn ở góc độ Sentinel và Mystique, Dev chúng ta hiện tại chính là Mystique. Hàng tỷ dòng code trên GitHub, những câu hỏi và câu trả lời trên Stack Overflow, những tài liệu, những bài blog để đời chính là bộ mã gen mà chúng ta đã hiến tế. Doanh nghiệp dùng dữ liệu này để huấn luyện AI (Sentinel).
Có thể bạn sẽ nghĩ: “Chẳng phải cần có Dev điều khiển thì AI mới làm việc được sao? Giống như nông dân chuyển từ cày trâu sang lái máy cày thôi mà?”.
Nhưng mình lại nghĩ khác. Nó giống như việc ngày xưa người ta làm thủ công, sau đó dùng máy móc phụ giúp, rồi cuối cùng là tối ưu quy trình để tự động hóa hoàn toàn và loại bỏ con người. Hiện tại đã có những công cụ cho phép tạo ra các AI Agent tự phối hợp với nhau. Khách hàng chỉ cần cung cấp Requirement, các Agent sẽ “hóa thân” vào đủ vai trò: PM, BA, Dev, Tester để giải quyết bài toán tự động 100%. Đó chẳng phải là viễn cảnh AI “hóa giải” hoàn toàn vai trò của Dev sao?
Tới đây mình nghĩ, nếu một dev coi việc “gõ code” là giá trị cốt lõi, họ sẽ bị AI “hóa giải” đầu tiên y như cách Sentinel tiêu diệt dị nhân cấp độ Alpha (dị nhân cũng có nhiều cấp, giống hệt level của dev).
Có thể bạn sẽ thắc mắc: “Trong nguyên tác, các dị nhân cấp độ Omega (cao nhất) mạnh khủng khiếp, sao lại thua Sentinel?”. Thật ra, điểm yếu chí mạng của Dev cũng như X-Men chính là: Họ là con người, là những thực thể sinh học.
Vì là con người chúng ta biết mệt mỏi, biết quên, biết già đi. Nhưng sentinel hay AI máy móc thì không. Chúng “ghi nhớ” năng lực của hàng triệu dev vào mã nguồn, lưu giữ best practices qua nhiều thế hệ và sẵn sàng tái hiện chúng trong tích tắc. Giống như cách Sentinel dùng lửa để trị Iceman, AI đang dùng chính những design patterns, cách viết code clean mà chúng ta đúc kết hàng thập kỷ để viết code nhanh hơn, chuẩn hơn và ít bug hơn chính người tạo ra nó.
Nói như mình có phải tiêu cực quá không? Nghĩa là sẽ mất chén cơm cả à?
Mình nghĩ cái kết trong phim chính là câu trả lời hoàn hảo nhất, các dị nhân cuối cùng không chọn cách đối đầu trực diện về sức mạnh để chiến thắng. Vốn dĩ họ không thể thắng bằng số lượng hay thể lực, mà họ chọn cách thay đổi thực tại (thay đổi tư duy và cách tiếp cận hệ thống).
Trong phim, để thắng Sentinel, các dị nhân quay về quá khứ, ngăn cản hành vi ám sát của Mystique, bẻ gãy dòng thời gian cũ để làm lại từ đầu. Chi tiết ni giống với việc, thay vì dev chúng ta lo sợ AI lấy mất chén cơm thì bây giờ chúng ta cần thay đổi tư duy:
- Không chấp vào syntax hay framework: AI có thể viết code, nhưng nó chưa thể hiểu sâu sắc tại sao một hệ thống cần đánh đổi giữa tính nhất quán và tính sẵn sàng trong một ngữ cảnh cụ thể. Đây là lúc vẫn luôn cần con người, những người hiểu sâu sắc về hệ thống nghiệp vụ (business) của dự án đó.
- AI vẫn còn bị “ảo giác”: AI vẫn hay bịa ra đủ thứ hàm không có thật, và người ta vẫn cần dev giàu kinh nghiệm để phán đoán tình huống, verify lại, và dùng AI như một công cụ tham khảo.
- Làm “phiên dịch viên” giữa khát vọng của khách hàng và máy móc: Khách hàng thường không biết chính xác họ muốn gì cho đến khi nhìn thấy sản phẩm. AI có thể code giải thuật rất nhanh, nhưng nó không thể ngồi nghe một ông sếp mô tả yêu cầu mập mờ, không hiểu thế nào là chữ “đẹp” theo cảm tính. Giao tiếp, thấu cảm và chốt vấn đề của yêu cầu vẫn là đặc quyền của sinh vật sống.
- Trở thành Giáo sư X thay vì Wolverine: Thay vì “cào” từng dòng code bằng sức trâu như người Sói, dev chúng ta cần dịch chuyển sang vai trò kiến trúc sư, hay người điều phối. Tương lai của dev nằm ở việc sử dụng các AI Agent như chính những nhân sự dưới quyền. Bạn đưa ra mục tiêu, chia nhỏ vấn đề, giao việc cho AI chạy, review lại kết quả và ghép chúng thành một sản phẩm trọn vẹn.
Nhìn lại phim X-Men: Days of Future Past, khoảnh khắc thay đổi tương lai không nằm ở những trận chiến nảy lửa với Sentinel, mà là lúc họ chủ động đưa ra một lựa chọn khác ở quá khứ.
Với anh em làm dev cũng vậy. Dòng thời gian cũ — nơi chúng ta kiếm tiền bằng cách gõ tay từng dòng code — đang dần khép lại. Nhưng điều đó không có nghĩa là sự kết thúc. Đó là một cuộc “tiến hóa” mang tính bắt buộc. Kẻ thù lớn nhất không phải là hệ thống AI nào đó ngoài kia đe dọa lấy mất việc, mà là sự trì trệ trong tư duy, không chịu buông bỏ cách làm cũ.
Nhận thức được điều này chính là cách chúng ta “quay ngược thời gian”, tự bẻ gãy kịch bản tăm tối để viết trang tương lai mới — nơi chúng ta là những người làm chủ cỗ máy, chứ không phải nạn nhân của kỷ nguyên tự động hóa.
